Taẓebbujt n Tafat
Par zimu : 13 oct. 2009 à 22:12 - Tullizin
Tizi n Tifrat, Fuṛaṛ, 1928.
Ussan d isemmaḍen. Yal ass amek-it akken ; ɣas tella-d tafukt, am teslit deg wussan-is imezwura ; ur treṣṣa ara timukaz zdat wallen, d azellem i tettwazellam. Taffukt deg wussan-a n Fuṛaṛ akken, tikwal tedduri asigna, tikwal nniḍen, ad d-teldi arquqen-is alamma tessreɣ aglul n win tt-icedhan.
. Timɣarin ulac wi yettcedhin taffukt am nunti, mi d-sqacew kan ger usigna dɣa ad tent-tesseḍmeɛ. Nunti ikkusmen di tegrest, tafukt « awi-d ukan ! » ara k-inint. Diɣ netta, akken kan ara d-tḍil taffukt, ad d-teffɣent temɣarin sya u sya, ad msawalent, ad fesrent iḍarren-nsent deg ifergan, di tzenqatin, am iberiqen-nni Iweǧǧiben. Win iɛeddan ad tent-yaf qqiment ẓiẓinent, almi d-teffɣen iraggen deg icetiḍen-nsent. Teffɣent-d d tirebbuɛa, ad mwanasent, ad llment awal, tid istufan ttelment ula d taḍuṭṭ, tiyaḍ nniḍen, d awal kan, ula d win d cɣel.
Awal di taddart-nneɣ, Tizi n Tifrat, am wezduz; yessenɣad imecriwen d-iteffɣen ɣef at-wexxan. Tikwal daɣen awal d ddwa i bab-is, yessifsus ɣef wul, imi ma yeččuṛ wul ẓẓayit wussan. Acḥal i d-iettefɣen deg fedxuxen mi ara d-ttemlilint temɣarin zdat n ifergan neɣ di tzenqatin! Ɣef wayen, am akken fran-tt medden s tuffra: yal axxam ad d-yefk tamɣert-is, cɣel-is d ayen ibanen, s wawal, ad terr akk ayen yeccemmiten at wexxam d abbu yeftutes deg igenni. Ma times ad qabel times, awal i s-izemren ala awal: « ... mačči akken, Ameqran d amjaḥ? ! Ad ijeggeḥ Ṛebbi win i m-d-innan akka... ». Mi tekkes ayen d-yeffɣen ɣer medden ad sen-ttefk awal d aɛwin, ɣef wamek i ilaq ad tili tmenna n tidett ɣef at wexxam: « ... Ameqran mazal yettceggiɛ-d, acu-t wass-en i d-iṭṭef babas xemsa Fṛank... »
Timɣarin, am wakken s-inna winna, mi tent-sum tudert s dderya, s lḥif d ineẓman d cɣel n lexla d win n wexxam, ad d-qqiment kan i wawal imi winna zemrent-as ɣas yekkes-asent zzman temẓi; am akken s-nnan tiṭṭ telfeɣ ugel yeffeɣ. Awal ur iḥwaǧ ara ifadden neɣ tagecrirt neɣ taṭṭucin neɣ tuɣmas. Awal akken ad d-iffeɣ iḥwaǧ sin icenfiren d wul iččuṛen d wallaɣ istufan i wiyaḍ. Ad k-qqaren ma s tidett, d iles i d aneggaru i yettmettaten di tmeṭṭut! Ɣur-nneɣ iles n tmeṭṭut yesserhab imdanen. Ɣef waya i qwan yergazen i ikeṛhen ad d-afen timɣarin qqiment zdat n tewwura n yexxamen. Ẓran timɣarin, ass-a d ayla-k azekka fell-ak ; anwa deg-nneɣ ur d-nɛedda ara di tesyar n wawal i wumi zemrent ?
Mi d-ɛeddaɣ di tezniqt Nat Sliman di lḥaṛa n ufella, ufiɣ-d awemmus n temɣarin, zzint i wawal, akken kan d-ɛeddaɣ ssusment, smaɛqilent deg-i; ur ttkemmilent ara awal alamma ẓrant wi yi-lan, amer ahat qqarent-as ttiliɣ-as i win akken i d-grent ɣer wennar deg-i serwatent awal.
Timɣarin-nneɣ ḥemlent awal, d axessar! D acu kan, di tegnitt n Fuṛaṛ ireggi-d uḍemmin-nsent d amessas imi tignawt ur tettbadda ara ɣef yiwen wawal; tettbeddil. Acḥal d tikelt, mi d-tban tafukt, ad d-tessufeɣ timɣarin, ad d-mḥedwalent sya u sya, awal yettawi-d wayeḍ, wayeḍ yettawi-d gma-s. Akken kan ara d-stafint i wawal ad sent-yehwu iɣimi, ad d-yuɣal usigna, ur uḥtament, netta daɣen, asigna di Fuṛaṛ, am yir inebgi, ur ittcawaṛ ara, hakan ad d-isqulles. ‘‘Asigna d yir netta’’, i s-qqarent ahat temɣarin. Mi d-icberber nig-nsent, ad yeglu s tili d usemmiḍ, dɣa ad d-teɣli tsusmi gar-asent am weɛdil werǧin nurad. Ad innerni usemmiḍ ad tt-nnerni tsusmi yid-s. Akken kan ara ḥulfunt temɣarin-nni i tsusmi tetteqes ulawen-nsent d usemmiḍ iskuṭṭuf di tfekkiwin-nsent tukmicin, ad refdent tilmesyar-nsent ad kecment s axxam. Deg wexxam daɣen ad uɣalent ad sqizbent i lkanun ǧǧan-t ɣef wudem n tafukt n Fuṛaṛ timṣeḍḥit. Lkanun, netta ur isɛi ara cceḥna, ad tent-imager s wul.
Ala timɣarin i s-isnen i lkanun, netta yeẓra ayenni, mi ara d-teqqim temɣart tama-s ittḥulfu mi ara tebdu asxejweḍ di tirgin ɣef-i yesseḥbaber, ittḥulfu i ufus-nni yeɛyan mi ara t-yeskkikiḍ s wesɣar mi ara s-d-iferren di tiqermin-nni uẓebuj yezzan di tafukt n ṣmayem. Akken ara mmegrent ɣer irebbi-s ad t-id-tuɣal teṛwiḥt, ad yizwiɣ wudem-is. Lkanun iḥemmel timɣarin. Issen ad tent-imager mi ara d-rewlent i tnecnact n Fuṛaṛ. Izmer i lbaḍna-nsent, mi d-qqiment ɣer yiri-s ad d-ɛiwdent akk deg walleɣ-nsent i wayen nnant d wayen slant, yal imesli ad yaɣ amkan-is, aẓayan akk deg imeslayen ad d-yufrar iḍ-nni zdat n teslit.
D iṭij ad d-ffɣent temɣarin, d asigna ad kecment s ixxamen ; llan wussan deg-i sent-iḍerru waya tlata n tikwal deg wass.
Nna Malḥa, ula d nettat, tḥemmel taffukt di Fuṛaṛ. Ad teqqim kan ad d-tessiwel : « ... wa akka ? yyaɣ awi-yi-n s iṭij... ». Win yellan deg-nneɣ ; ama d Zizi, ama d nek d yemma neɣ d Nna Dehbuc, ad tt-id-nessuffeɣ ɣer yiṭij. Ad teqqim ɣef tsumta-ines, ad teẓẓel iḍarren-is, ad teqqar « ccah ! ! ». D acu kan nettat, ur tettɣimi ara d temɣarin nniḍen. Nettat ur tetteffeɣ ara, nunti ur d-keččment ara. Afrag-nneɣ ulac win t-id-ikeččmen ma ur d-yusi ara ɣef tɣawsa, mi tt-iqḍa ad yuɣal ansi d-yekka. Akka seg wasmi d-ccfiɣ ; axxam-nneɣ ur isdderddif ara deg-s ubeṛani neɣ inebgi.
Cfiɣ-d akka i yiwet n temɣart, niqal tettṛuḥ-d s axxam, ttɣimant nettat d Nna Malḥa. Cfawa n temẓi kan, ttwaliɣ-tent ssendent ɣer tesga n texxamt n Zizi, ad ssisinent kra iniɣman di zzit ma llan, ad sgemrident, yiwen ur iẓer d acu qqarent. Akken, alamma yeɣli-d yiḍ, ad d-tekcem yiwet n tmeṭṭut ad tezzuɣer tamɣart-nni. Akken acḥal almi d yiwen wass ; am wass-a dɣa deg yiḍ teffeɣ temɣart-nni, azekka-nni ur d-tuɣal ara wayeḍ-nni xaṭi, wid d-irnan ɣer-s diɣen akken ... Tura mi meqreɣ akka cuya fehmeɣ belli tamɣert-nni d lmut i temmut.
Nna Malḥa, deg wass-en, tettɣima kan weḥd-s, ɣas akken, tḥemmel ula d nettat awal. Yak ur tettwali ara !? Maca, ayen akk d-iḍerrun teẓra-t, yerna tceffu ! Ayen tesla ireṣṣa deg wallaɣ-is am iẓuran-nni n tejnant tacaraft. Ulac d acu s-ittṛuḥun. Ma tḥulfa kan s wallebɛaḍ i ttmeslay ad tsuɣ: « amek i s-tenna ?... ɣef wacu tettmeslayem ? ». Din din ad d-tessukes iẓerman n wawal d wacu t-id-yewwin. Ayen tesla daɣen Nna Malḥa d amur, ayen i wumi tecfa d amur nniḍen. Ayen akk sɛeddan wexxam-nneɣ sliɣ-t ɣur-s asmi ur fṛizeɣ ara ger usseḥmu d userkkem. Baba d amjaḥ, asmi yuɣ yemma yugi-tt, d jeddi i yebɣan ad as-tt-yaɣ akken ɣas iṛuḥ ɣer Fṛansa ad d-yuɣal, jeddi yefka-yas 10 frank i yiwen akken ad icrek yid-s tayuga, dɣa acrik-nni yewwi-tent irwel ɣer Lezzayer, itbeɛ-it jeddi yewwet-it, dɣa issekcem-it Jujdebbi ɣer lḥebs : tilufa-yagi sliɣ-tent akk ɣer Nna Malḥa, teḥka-yi-tent-id amzun d timucuha. Simmal ttimɣureɣ, simmal sukkuseɣ-d tilufa nniḍen, taneggarut jeddi ziɣen yenɣa win akken i s-yukren ɛecṛa frank.
Nna Malḥa tesseṛwa-yi timucuha, nettat, am wakken uɣaleɣ-as daɣen d tiṭṭ-is ; i sya ɣer da kan ad d-tessiwel : « wa Muh, ṛuḥ kan ini-d d acu txeddem Nanna-k Dehbuc….». Akken ara d-ikcem Zizi Arezqi ad t-temmager Nna Malḥa s wayen d-walaɣ deg webdil-is : « Ay Arezqi Dehbuc tedla ɣef iniɣman-nni... ». Akken, mi d-gmiɣ akka ttmenniɣ-d ula d nek iniɣman ɣas di ḥeṛtadem, dɣa nuɣal ntett-iten nek d Dehbuc, ha kan ad iyi-d-tessiwel s tufra ad temmeɣ s akufi ad d-tekkes takemmict iniɣman ad–ttnečč. Nna Malḥa, am wakken teẓra, ad d-suɣ : « acu tesfelqimem akka ?... ». D acu kan, mačči am zik, imir-a, tiṭṭ-nni s-ismucuṛen tuɣal tenza ɣef tkkemmict iniɣman.
Nna Malḥa, mi d-kecmeɣ ass-agi ufiɣ-tt-id teẓẓiẓin iṭij deg wefrag. Akken kan d-deggreɣ tawwurt n beṛṛa tessawl-d :
Wa akka ?...
D nek a Nana... I s-rriɣ.
Abuh, aɛni tuɣaleḍ-d, anaɣ ad teqqimeḍ dinna alamma yekkfa wegraw ad d-teddakkleḍ keč d Zizi-k Arezqi, akka i xeddmen yergazen… I yi-d-tenna.
Ad uɣaleɣ a Nna Lalḥa, usiɣ-d kan ɣef cɣel… I s-rriɣ imi kecmeɣ s axxam.
Bniɣ-d ad tebɣu ad tẓer d acu yeḍran deg wegraw n taddart, d acu d-inna zizi Arezqi i taddart.
Wa Muh, i wegraw d acu ɣef-i temmeslayem ? d acu d-yenna zizi-k Arezqi ?...
Ma d zizi Arezqi ur d-immeslay ara ar tura, agraw, ǧǧiɣ-ten a ttmeslayen ɣef tẓebbujt n tafat... i s-nniɣ.
Ẓriɣ ad d-tuɣal ɣer wawal. Nek kecmeɣ ɣer wexxam imi ilaq ad d-sddidneɣ anda-tent tqubac n wawsay, ad sent-kkseɣ tiregɣin, ad tent-heggiɣ i Zizi ad d-isselqem tameddit, mi yekkfa wegraw. Ɣef wayenni dɣa i d-uɣaleɣ ass-en s axxam. Simmal ttnadiɣ deg wexxam : ɣef lfeṛca n tewwurt, deg udekkan, di lemdawed ; ttajmaɛeɣ-d tiqubac-nni yiwet yiwet, tineggura teddem-iyi-tent-id Nna Dehbuc di texxamt n Zizi. Akken d-mlalent zdat-i, ḥesbeɣ-tent, kkseɣ-asent- tiregɣin sliɣ-as i Nna Malḥa, theddeṛ weḥd-s :
Neddhen-as i tẓebbujt n tafat nwekkel-as Ṛebbi i lqayed Nat Sliman...
Taẓebbujt n tafat, d aseklu ulac win t-yugaren di temɣer di taddart-nneɣ. Ad d-qqaren imezwura akken i t-id ufan, ṭṭef-d seg iɣzer alamma d Tiɣilt, ulac akk ayen d-yufraren am tẓebbujt n tafat.
D agraw wis sin i teɛmeṛ temsalt-is, amezwaru ur walaɣ ara deg-s aṭas, ala ayen d-ḥkan di taddart . Tamsalt-a mačči am tiyaḍ. Seg wasmi meẓẓiyeɣ selleɣ i zizi Arezqi mi ara d-iqqar d acu ɣef-i mmeslayen di tejmaɛt ; tikwal ad mmeslayen ɣef alebɛaḍ iṛkeḍ di tilist n wayeḍ, neɣ iserreḥ i lmal-is ɣer yiger n wayeḍ. D acu kan tamsalt am ta, werǧin d-ttunebdar. D tasusmi i iɣelben awal, mi tekker ad teffru, ad d-tuɣal ar ladda, ziɣen akka ay d agraw ! ?
Yiwen wass, ḥkan-d, ssawlen-d ɣer wegraw ɣef yiwen Nat Sliman d-ittewten di ssuq, nnan-d ɛerran-t maḍi. Taddart tbed ɣef yiwen wawal, akken ẓran d Iḥemmuten n Tiɣilt i t-iwten, fran-tt ur d-ttarran ara ttaṛ. Iḥemmuten n Tiɣilt, d nutni uɣur nettawi azemmur-nneɣ d yirden-nneɣ akken ad t-id-neẓẓed, ur d-yettawi ara cwal yid-sen nfaɛ, aladɣa ɣef « ...umesxuḍ Nat Sliman » i d-inna Zizi Arezqi.
Nna Malḥa, mi ara tẓer d acu d-yenna Zizi Arezqi di tejmaɛt, teqqar-as : « teffeɣḍ-d ar Jeddi-k ». Jeddi, ɣef wakken d-ḥkan, awal-is mi ara d-yeɣli am uxedmi uḥeddad, di tlemmast. Acḥal d win t-id-ibedren zdat-i.
Tagi, ḥkkan-iyi-tt-id acḥal d tikelt. Nnan-d yiwen wass, akka dɣa d agraw, akken akk ttheggin iman-nsen yergazen n taddart ad qqimen. Ttemsawalen ɣer imukan yellan d ilmawen, imi yal wa yebɣa ad yeqqim ɣer win ukud yezmer ad isɛeddi azgen n wass, d aya kan !. Ur umineɣ ara llan wid izemren ad qqimen alamma ɣilen-ten medden d imeddukkal. Ulac imeddukkal di taddart-nneɣ, llan wid cerken wussan, imawlan, imeslayen neɣ lḥif n yiwen wass neɣ n wagur, d aya kan ! Akken d-ḥkan ihi, weqbel ad ibdu wegraw, yella jeddi ibed-d ula d netta, yettmaqal amkan ara s-id-yezgen, dɣa, wissen amek akken, izga-d yiwen zdat n jeddi, izzi-yas-d s weɛrur. Ad d-zziḍ s weɛrur i yiwen am jeddi !? Winna ahat ur yuḥtam ara, maca jeddi, igerrez-as tiyita, ahat ar ass-a a la yettegririb, d acu s-inna? Inna-yas, zdat n medden, issuɣ akken ad d-slen at taddart : « aɛrur-ik yif udem-ik ! ». Winna akken yesla acu s-yenna jeddi, nnan-d iṭṭaneg am win yettwaqsen, inna-yas : « semmeḥ-iyi a Muḥ at Meqran… ».
Medden kkeɛkkɛen d taḍsa. Yewɛeṛ jeddi! Yerna yewɛeṛ ɣef medden akk ula d wid-nneɣ nat wexxam. Ḥkkan-d tayeḍ ɣef waya. Yiwen n at Meqran, n wedrum-nneɣ, yiwen wass, imi ɛerḍen ad frun yiwet n temsalt ger At Sliman, iger-d iman-is, aɛni issuffeɣ-d kra imeslayen ur nlaq ara dɣa igzem-as awal jeddi, zdat n medden, d acu s-inna ?, d argaz s claɣem-is, inna-yas : « ad tessusmeḍ neɣ ad d-rreɣ ! ! ». Jeddi d ssiɛqa, ɣef wakken d-ḥkkan.
Zizi Arezqi, ula d netta akken, « amesxuḍ Nat Sliman »i sen-d-inna i wat taddart, zdat umesxuḍ-nni u zdat imawlan-is.
At Sliman-agi tura, d adrum Lqeyyad. Nekki, di temẓi-w, Lqayed sneɣ-t kan imi abeṛnus-is d aqehwi. Ur ẓriɣ d acu-t almi d asmi walaɣ anwa i d aṛumi. Walaɣ-ten mi d-dukklen s axxam-nneɣ, asmi d-yeffeɣ jeddi di lḥebs, d cfawa n temẓi kan ; ččuṛen-d tawwurt, Aṛumi-nni, way amek iga ! ? Ur isɛi ara claɣem yerna d argaz ! Cfiɣ acḥal yurar wudem-is deg wallaɣ-iw. D argaz yernu am nek ; ur isɛi ara claɣem. Ala ! am tmeṭṭut, imi nekki ad sɛuɣ, netta meqqer ur isɛi ara, udem-is d azeggaɣ, allen-is d tizerqaqin, acebbub-is d acelɛuḍ, d aɣezfan. Imi ibedd akken, ttmuquleɣ deg-s, ttmuquleɣ di Lqayed Usliman, yugar Uṛumi-nni Lqayed di teɣzi s terdast neɣ ugar. Lqayed, netta, isɛa claɣem, d azarig kan si tama ar tayeḍ, di tlemmast ucenfir-is claɣem-nni am akken sɛan tiyerrist, ɣef uqerru-s tacacit tazeggaɣt. Aṛumi-nni, mi iheddeṛ, ttembiwilen icenfiren-is d ayen kan ! I sya ɣer da ad itekki s sin ifassen ɣef wammas-is. Lqayed ittmuqul deg-s mi iheddeṛ, issefham-d i Jeddi d acu s-d-iqqar.
Cfiɣ ɣef wass-en, Lqayed Nat Sliman d ameddakkel n Uṛumi, ddan-d d Jeddi mi d-iffeɣ si lḥebs. Akken ffɣen deg wexxam, iččuṛ wezniq d at-taddart, kecmen-d akk ad ẓren jeddi.
Agraw n wass-agi, mačči am wiyiḍ, ula d at taddart am wakken yella wacu bɣan ad t-id-inin ulac win ara t-id-yinin.
Ulamma nheddeṛ akka ; argaz d argaz, d acu kan, irgazen dagi di tejmaɛt mi ara ttmeslayen tikwal am akken d timɣarin. Ttemyewaten s lemɛun ula d nutni, ziɣen mačči aṭas i yellan am Jeddi ! ? Mačči aṭas i tent-id-iqqaren qbala, drus i d-iferhen s wayen ttḥulfun. Zgelli kan, weqbel ad uɣaleɣ s axxam ɣef tqubac-nni, inṭṭeq-d Uyidir ɣef Tẓebbujt n tafat, inna-d am wakken netta ur iqbil ara ad teqleɛ. Yurga jedd-nneɣ yuɣal-as-d d abaraɣ, inna-yas-d ad rren wat taddart tiqubac ɣer idekknen. Yiwen seg wat Sliman, imi d-inṭṭeq, yewwet-d Uyidir s yemneqren, netta inna-yas : « mačči di targit ara d-nemlil ṣwab… ṣwab ad ilal gar-aneɣ…». Akken i tkemmel, yuɣal-d Uyidir, ula d netta yewwet-it-id s wawal, d tiyita tuqlibt. Mačči wwin-d akken zedwa di sin, win ad yehdeṛ, wayeḍ ad s-yerr s lɣabburi. Medden ẓran-ten wa yetelha-d s wayeḍ, nutni daɣen ẓran, gguman ad d-ferhen, ad nnaɣen ad nwali. Nutni, ttemyewwaten s wawal ; snen amek i d-fernen imeslayen, yal awal am lbbunya ; iɣes ad ikkeckec aglim ur t-ittaɣ wara. Wten-d tazwayt yelhan, am uggerbuz d ubendayer. Nek d wid iyi-cban nḥemmel mi ara mnacaben akka sin di tejmaɛt, ḍerrunt ɣas mačči d agraw, tikwal di teswiɛin-nni i d-ttekfufulent kra n tedyanin, « ziɣ yeḍra leɛǧeb di taddart-nneɣ » i neqqar tikwal mi ara d-nsel yiwet si tedyanin-nni ffren iseggasen.
Tagi d yiwet, yiwen wass tenfufed-d ddanna-nni izimer n Meẓyan At Yidir.
Meẓyan At yidir , d yiwen umuṭṭis akken deg-s ; ur ittfakka ara tagertilt s tikli, fetken-d axxam-is, wwin-as tlata izamaren ur d-ifaq ara, yella yesxeṛxuṛ, iwet-itt zinzin, ur iẓri anida ttmeḍwayent. Lfetk, werǧin iɛedda di taddart-nneɣ ; anwa ur nettaki ara mi ara d-ittwikkes ubennay yernan ɣer tqaɛett deg udaynin-ines ? Maca, Meẓyan At yidir teḍra-yas-d, mačči din kan i tekkfa temsalt, amer d lfetk kan, ur zzant ur rɣant, yettwaker am netta am acḥal di tuddar tiǧiratin. Tadyant-agi-ines tettkemmil ; imi akken kan ɛeddan kra n waguren iṛuḥ ad d-yaɣ axfiwen di Laṛebɛa, yufa ayen yettnadi, yemsewaq, yuɣ-d sin, mi d-yewweḍ s axxam, akken ten-iksa mmis, yuɣal-d s tazla, am wakken yella wacu d-yufa, iberreḥ-as-d ger lǧiran : « Wa Baba, wagi d izimer-nni-nneɣ, Wellah ar d izimer-nni-nneɣ, ɛeqleɣ-t, hatan anda akken, d-zlef tqejjiṛt-is mi tt-iger ɣer lkanun… tecfffiḍ ? ». Meẓyan At yidir iɛreḍ ad ikem tadyant, d acu, tekka-d nnig-s, teffeɣ am ɛbaṛ m-snat n txenfyac. Yerna akken kan qrib ad tt-ttun medden, ad tt-id-ḍerḥen wawalen di taddart ; yiwen umeslay kan, deg yiwen wegraw, ad tt-id-yerr ɣer wennar, ad as-slen wid meẓiyen. Ttwalem, akken, ara ttawin yilsawen alamma tenger ddunit, ɣas ad immet Meẓyan At yidir, ur tettmettat ara tedyant-agi-ines izimer. Ahat ad ilin wid ara tt-id-imektin ula di tenṭṭelt-is ! Ad ṛwun taḍsa.
Di Tizi n Tifrat, nḥemmel taḍsa. Nettagad daɣen ad ḍsen medden fell-aɣ ; « ad kk-rren medden d taḍsa », nettagad ameslay-agi dayen kan, Nna Malḥa teqqar : « qebleɣ ad ddariɣ iḍumyen wala ad ḍsen fell-i yeɛdawen !». Imɣaren akk n taddart sɛan akk tundar yesseḍsayen, ula d jeddi ! Yal wa s tɣennant-is.
Yella yiwen yugar-iten akk, wagi d Mḥend At Yidir, d gma-s n Meẓyan bu-tedyant-nni izimer. Mḥend At Yidir, netta ittewwet di tmeẓuɣt, ur isel ara akken ilaq, seg wasmi d-ikker ixuṣ, yeɛyu yeṛwa-tent s ujeḥaḍ asmi yeqqar di Lǧameɛ. Asmi meqqer dɣa ikemmel akk ; yuɣal ad as-tiniḍ awal ad isel wayeḍ. Ad d-ḥekkun yiwet n tikelt, ɣef wasmi yemlal netta d uɛeẓẓug Iḥemmuten. Mlalen deg webrid uṛumi, am wakken yella win yeksan kan tama-nsen, dɣa d netta i d-issawḍen taqsiṭṭ. Yerna, iban d tidett, imi snen-ten medden ; ẓran mi ara ttmeslayen, ama d Mḥend At Yidir, ama d aɛeẓẓug Iḥemmuten, anida tebɣuḍ tiliḍ ad sen-id-tesleḍ, sreɣruɣen mačči d kra ! Ma bedden tama-k dɣa zemren ad k-sɛeẓgen. Ihi asmi mlalen akken, inṭṭeq yiwen ɣer wayeḍ inna-yas:
Aɛni ɣer Larebɛa i t-ttedduḍ, ma ɣer Larebɛa, ad yi-terǧiḍ ad belzeɣ kan mmi ad nemsaɛaf ?
Awah ! nekk tedduɣ ɣer Larebɛa !
Ad isahel Ṛebbi ihi, nek nniɣ-as ma ɣer Larebɛa, tili ad nemsaɛaf…
Akka i d-ḥkan ɣef Mḥend At yidir d uɛeẓẓug Iḥemmuten.
Ma d Jeddi, imi wen-d-nniɣ yesseḍsay, netta yesseḍsay mi ara yerfu ; amek akk izeffeḍ, amek ineffeḍ iman-is, amek ittwehi s ifassen-is, amek isseknuy lqed-is ; tilufa-yagi akk sseḍsayent medden, ma ulac-it. Ma yella, deqmen akk medden taḍsa deg qelmunen-nsen.
Ma d tamsalt-agi n wass-a ɣef-i yeɛmeṛ wegraw, ur d-tessassay ara taḍsa. Ttemcawaṛen at taddart ma d-sseɣlin Taẓebbujt n tafat akken ad bnun taqubett ɣef uẓekka n jedd-nneɣ amezwaru. Taẓebbujt n tafat, nettader-itt-id akk di taddart, nettalas akk deg-s, ur tesɛi ara bab. Tezga anda tt-id-nufa, ur tegmi ur tenɣis, ula d ṣṣalḥa werǧin tt-tḥuza. Tesɛa iɛessasen ahat !? Nna Malḥa mi ara teggal s ifurkan n tẓebbujt n tafat, ulac tuɣalin ɣer deffir!
Nekkni s wid meẓẓiyen, zik netthabi asqiccew i d-sqicciw Taẓebbujt n tafat di tziri mi ara tt-nettmuqul deg yiḍ. Tura, mi d-nerna kra iseggasen ɣer wezrar n tudert-nneɣ, nuɣal nḥemmel iɣimi ddaw-as, ɣef teblaḍin id as-izzin.
Imi d-tezga di tiɣilt taneggarut weqbel ad d-tban taddart-nneɣ, tettuɣal daɣen tẓebbujt n tafat di lawan n tyerza d tmegra d tamekkant deg-i ttafen tili d wesgunfu wid yesmaren tidiwin-nsen deg igran.
D acu kan, ayen yeffren di tlufa d tagi : taẓebbujt n tafat d amkan deg-i d-yeḍra wegraw ameqran d-yessemlalen sin iderma yettidiren di taddart-nneɣ ; adrum n At Sliman d wedrum-nneɣ At Meqran. Taqsiṭṭ-a, drus-iten wid tt-yesnen di taddart, ɣas akken timɛayin n Mḥend d Meẓyan At Yidir ddrent u mazal ad idirent, tagi n temlilit n sin iderma di tẓebbujt n tafat, tegguma ad d-tali ad tt-nẓer, ula d Nna Malḥa, i iḥemmellen ad iyi-d-teḥku timucuha n jeddi tessussum mi ara d-ttunebdar tẓebbujt n tafat. Ayen ?
Ula d isem n taddart-nneɣ, Tizi n tifrat, nnan-d yeqqim-d d anagi ɣef wasmi fran At Sliman d At Meqran. Nna Malḥa, tessen isefra ɣef zzman-nni deg-i llan ttnaɣen sin iderma-yagi. Mačči d yiwen ad tecfuḍ fell-as. Amek i fran, ayen nnuɣen, yiwen ur yeẓri? Deg wegraw n wass-agi, ahat ad d-ilin kra imeslayen ara d-yeɣlin ɣef temsalt-agi.
Akken kan d-uɣaleɣ deg wexxam uɣaleɣ samkan-iw beṛṛa n wesqif n Tejmaɛt imi ṣeḍḥaɣ ad kecmeɣ ɣer wesqi. Akken kan sserseɣ iman-iw, ikker ad d-inṭṭeq Zizi Areẓqi, yessuter di tejmaɛt ad d-inin i wacu ara nebnu taqubett, d acu bɣan akka daɣen Iṛumyen seg-neɣ akken ad d-azlen ad aɣ-bnun tiqubtin ?
« Amek aṛumi, iḍelli kan, iquqer-aɣ-d di teɣzut, deg igran-nneɣ rrif n wasif, ass-a, issendeh-d Usliman, akken ad as-bnuɣ i Jeddi taqubett ? Jedd-nneɣ amezwaru asmi yedder yeṭṭef-as tasawent i Wteṛki, limer d netta i d-ufan Iṛumyen tili ass-a At Sliman ad qqimen kan akken i ten-nessen ; s ibeṛnyas d imellalen, ad ddahanen claɣem-nsen di ctawi mi ara d-ffɣen ɣer tejmaɛt akken ad fren llaẓ-nsen… Iṛumyen i yebɣan ad bnun taqubett, d nutni i d-imezwura i yessusfen ɣef tmeqbert n jedd-neɣ» Akka i sen-d-inna Zizi Arezqi. Medden akk susmen, Zizi, imuqel akka d wakka, yella ibed-d, iwexxeṛ ɣer deffir, imuqel amkan deg-i d-yekker ikemmel awal :
« Muqlet, atan, ḥesbet-iyi, ur ssawḍeɣ ara ad qqimeɣ ɣef wemkan-agi, ilaq kan ad d-nemmekti. Ay At taddart! Amkan-agi, d wagi ɣef-i yeqqim ilemẓi-yinna d-ikecmen ass-a tajmaɛt (iwehha-d ɣur-i Zizi Arezqi), imukan-agi d wesqif-a yezdin At Sliman d At Meqran, ur yettili ara amer mačči d kra n yergazen i d-issegman tazmert ad ɣelben ddɣel yellan deg wulawen-nsen. D imezwura-nneɣ ! Yewwi-ten nnif ad refden ibeckiḍen gar-asen u d nnif daɣen I wumi smeḥsen akken ad ten-sersen ad msamaḥen. Ma d taẓebbujt n tafat, neẓra, ma ur tt-nesseɣli ara nekkni ad tt-teddem ṣalḥa yiwen wass, d acu kan, i wakken ad yuɣal wayen ddren imezwura-nneɣ d taftilt ad aɣ-temmel abrid, ad neǧǧ taẓebbujt n tafat tbedd deg wemkan-is d tanagit ɣef wayen yessemlalen At Meqran d At Sliman… ad tt-id-afen wid d-iteddun am wakken tt-id-nufa nekkni ».
Ikfa awal Zizi, izwi acḍaḍ ubeṛnus-is iqqim. Di tsusmi-nni, tebreq tegnewt, tebda-d a tettmiqi, wid yellan beṛṛa n wesqif, kecmen-d, mbbawlen akk medden akken ad d-gen imukan i wid d-ikecmen. Tuɣal-d tsusmi, ala ṣṣut n lehwa d-yetteɣlayen, akken kra, terna-d ɣer-s tiqit d-ittengayen si lqermud-nni yellan ɣef rrif, timeqwa-nni ttɣizent ixemǧan deg wakal, i sya ɣer dagi ad d-yusu yiwen di teɣmert. Di taẓeyt-nni n tsusmi inṭṭeq-d Ɛemi Meqran, d amɣar d netta akk i imeqren di taddart:
« Ay at-taddart ! Llah m-ṣella ɛli-k a ṛasul Llah , aṭas ur neẓri ara d acu yeḍran akken ad mlilen At Meqran d At Sliman, agraw-agi ilaq ad ifru, d lɛib ad slent tuddar ur yefri yara lejmaɛ-nneɣ, ad as-qqaren medden uɣalen At Meqran d At Sliman ɣer tidak-nsen : di Tizi n Tifrat nejmaɛen ur frin ara. Nek nniɣ-as ma teẓram akk d acu d-smektay tẓebbujt n tafat, ahat, s kenwi, s wigi meẓẓiyen ad tfehmem, ad teẓrem amek ara txedmem, ma ad tt-tmekknem taẓebbujt i tqubac neɣ ad tt-id-afen warrac. Tizi n Tifrat iyi-d-iḥka jeddi ad fell-as yeɛfu Ṛebbi semman-as akka, imi di tizi-yina deg-i d-temɣi tẓebbujt n tafat i iweqmen agraw At Sliman d Wat Meqran akken ad frun u ḥedṛen i wegraw kra yemṛabḍen, d-yusan seg At Ɣebṛi. Taẓebbujt n tafat, i d-iqqim yisem-is, tella d anagi, ɣef wasmi d-ban tafat ɣef imezwura-nneɣ At Meqran d At Silman. Am wakken iyi-d-inna Jeddi, zik, asmi llan At Leqwaḍi, si Lezzayer ɣer At Ɛebbas di Bgayet, imir-en, taddart-nneɣ, d anda d-qqimen akka ixeṛban, deg At Mesɛud, akkin i wassif, dinna i iddren imezwura-nneɣ, di lawan-nni ḥesben-d ugar n meyya yexxamen. Zdin akk, ṭṭfen adebbuz i ula i Wat Qasi, werǧin fkan ula d tabzert i Wteṛki, tekker lfetna gar sin iderma, wiyaḍ, wa yedda d wa, wayeḍ d wa, ffɣen-d sin leṣfuf, refden ibeckiḍen ; ɣellin sya u sya, ula d ateṛki d-isxedmen At Qasi, imi iwala tekker gar-asen yebɣa ad ikemmel ad issenger wigi iɛuṣan tabzert. Akken i tkemmel, acḥal d aseggas. Almi d imi teɛya ula d lmut, ur d-iqqim win ara yemmeḍlen, dukklen-d Imṛabḍen At Ɣebri, heggan-d agraw, ɛeggnen amkan-is, anda akka d-temɣi tẓebbujt n tafat. Ussan-d sya u sya, iččuṛ-d wemkan, mmeslayen ass s lekmal-is, iteddu-d yiḍ, ur wwiḍen ara ad d-ssersen talwit. Qrib ad aysen, almi d-sneṭṭqen yiwen seg At Ɣebri, qqaren-as Ccix Ḥend, ikker ad iṛuḥ, ɛennan-as iɣimi dɣa yeqqim inna-yasen : « Ay At Meẓyan d At Sliman, d acu i txeddmem i weksum akken ur irekku ara ? » nnan-as-d : « d lmelḥ ! » inna-yasen : « ihi ulayɣer neqqim dagi, kenwi d lmelḥ-nwen i yerkan ! ». Akken d-inna akka, kkren akk, nnan d awal lɛali, zlan axfiwen, xedmen timecreḍt, fran At Meqran d At Sliman. Deg wass-en, yeqqim-d wawal Tizi n Tifrat. Taẓebbujt n tafat, zzint-as teblaḍin, tid akk yerran ɣer idisan n lǧedra n tẓebbujt, d imezwura-nneɣ i tent-iṛeṣṣan, qqiment fell-asent fran cwal icergen tagmatt-nsen. Hatan wamek teḍra, Wid meẓiyen ẓran wid meqren add-mmektin, maqlet tura ma ad tesseɣlim taẓebbujt n tafat ? Ma d nek ad kecmeɣ s axxam, wagi d Fuṛaṛ, mi tɛedda lehwa ssixef tikli weqbel ad d-uɣal ».
Tizi n Tifrat, 23 Fuṛaṛ 1978.
« Akka i tekfa, amɣar-nni i ṛuḥ s axxam, agraw yekfa, nekk wḍeɣ-d ɣer yemma tefka-yi-d ass-en aḍemmin ččiɣ-t imi d agraw amezwaru deg-i d-uddren isem-iw ad kecmeɣ ɣer tejmaɛt ».
« D acu i d aḍemmin a Jeddi ? »
« asmi ara d-ṛuḥ Ɛemtik Dehbuc inna-s ad k-id-xdem aḍemmin, yelha ! »
« Wa Jeddi, i medden-ina anda d-ussan ass-agi ? »
« Ass-agi d taɛacuṛt a Mmi, wigi usan-d ad zuṛen taqubett, ad ṣeddqen idrimen-nsen, ttasen-d yal aseggas ɣer zzerda xeddmen At Sliman di lemqam-inna, wihin d-ittbanen akka di Tizi n Tifrat … ɛeddi-d s yagi, ad t-twaliḍ, twalaḍt ? »
« walaɣ-t ih, ulac taẓebbujt n tafat-nni ɣef-i d-ḥkiḍ… walaɣ nnana… bɣiɣ ad ṛuḥeɣ a Jeddi… yyan ad nṛuḥ…»
« Limer teddiḍ keč d Zizi-k Smaɛil, netta iḥemmel ad iṛuḥ yal aseggas, ad inezzeh netta d tezyiwin-is, ad d-yečč seksu s weksum !… ad iwali… »
« Wa jeddi ? »
« … mm ? »
« I tmacahutt n winna d-yuɣen baɛbaɛ netta d yiwen dɣa, winna yerwel, dɣa imir-en-tik, imi yerwel, winna itbeɛ-it, dɣa imi t-iṭṭef iwet-it, dɣa wwin-t ɣer lḥebs, … »
« … »
« Ay Arezqi, tixeṛ-as a mmi i Jeddi-k ad yeɛfu, ad ixuc a mmi ula d netta yeɛya, muqel-it kan iqmec allen-is, yaɣ ula d keč ad nṛuḥ ad nwali Tili, ad d-iɛeddi miki i tḥemmelleḍ… ».

